[ مراجعت به كاظمين با كشتى ] بعد در خدمت جناب ممتحن السلطنه به ميان كشتى آمديم ، جناب قائم مقام و پاره از خدام در كشتى نشسته ، چاى صرف كردند و مراجعت كردند . در سر دسته ، كشتى به طرف سامره راه افتاد . بنده در خدمت جناب ممتحن السلطنه ، يكى دو ساعتى در اتاق سالن نشستم ، بعد رفتم در اتاق قمره ، به قدر نيم ساعت هم در اتاق قمره نشستم ، بعد بنده مراجعت كردم در اتاق سالن ، تا قرب به ناهار خوابيدم ، بعد براى ناهار بيدار شده ، رفتم در اتاق [ 93 ] قمره با جناب ممتحن السلطنه ناهار خورديم . [ مترجم زبان تركى ، فارسى و عربى ] دومرتبه من مراجعت كردم به اتاق سالن ، جمعى از افندى هاى عثمانى و اعراب بغدادى و نواب زاده هاى هند در آنجا بودند . صحبت آنها منحصر به اين بود كه هر كس زبان خود را به عربى و تركى و هندى به بنده بگويند و بنده به زبان تركى عثمانى و فارسى و عربى براى هر كس ترجمه نمايند . هر وقت بنده سكوت مىكردم ، صحبت حضرات موقوف مىشد ، ديگر زبان يكديگر را نمىدانستند . و كشتى هم در كمال تندى ساعتى سه ، چهار فرسنگ راه حركت مىكرد . در آنجا صحبت متفرقه بسيار شد . خداوند را بسيار بسيار شكر نمودم كه از مهاجران دارالكمره است شخصى بيرون درميان كشتى دودى ، صحبت منحصر است كه هر كس مطلب خود را به بنده تقرر نموده و بنده ترجمه نمودم بسيار خوب ، [ 94 ] و الا هيچ يك ، زبان همديگر را نمىدانستند . [ جنگ ژاپن و روس ] كاپيتان « 1 » كشتى شخص انگليسى بود ، صحبت شكست روس و ژاپن « 2 » را نقل از روزنامه لندن مىكرد وسرملكى منچوريا و ساير متصرفى روس را . جمعى [ از ] اهل مجلس مىگفتند ، روز اول

--> ( 1 ) . اصل : قابيتان ( 2 ) . اصل : ژاپان و يا ژاپون درهمه موارد . جنگ روسيه و ژاپن ( 1904 - 1905 م ) تخاصم نظامى گسترده و خونبارى بود كه به علت جاه طلبىهاى امپرياليستى دو دولت رقيب امپراتورى ژاپن و امپراتورى روسيه در منچورى و شبه جزيره كره درگرفت . صحنه اصلى نبرد جنوب منچورى و آب‌هاى كرانه ژاپن ، كره و درياى زرد بود . جنگ رسماً بر سر مالكيت شهر پورت آرتور و شبه جزيره ليائودونگ و خط آهن از پورت آرتور به هاربين درگرفت . و يكى پديا دانشنامه آزاد .